बाघ नरभक्षी बनेपछि ...

काँक्रेविहार (सुर्खेत) – पाटेबाघको आक्रमणमा परी एक साताभित्र सुर्खेत र सल्यानका गरी तीन जनाको मत्यु भएको छ । गत पुस २३ गते सुर्खेतको भेरीगंगा–५ गेरवानी क्षेत्रमा ५७ वर्षीया गंगा सारुको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भएको थियो । 

गत पुस २६ मा सोही क्षेत्रसँग सीमा जोडिएको सल्यानको कालीमाटी–७ मा त्यस्तै घटना भयो । त्यहाँकी धनसरी रावतको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भयो । सल्यानको कालीमाटी र सुर्खेतको भेरीगंगाका केही क्षेत्र बाँके र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएकाले पनि घाँसदाउरा गर्न जानेहरू बाघको आक्रमणमा पर्ने गरेका जिल्ला प्रहरी कार्यालय सल्यानका डीएसपी हेमबहादुर केसीले बताए । 

गत मंगलबार घट्टमा मकै पिस्न गएका कालीमाटी–८ का ६५ वर्षीय चन्द्रबहादुर खप्तडीलाई बाघले आक्रमण गरेपछि मृत्यु भएको डीएसपी केसीले जानकारी दिए । एक साताभित्रै तीन जनाको ज्यान गएपछि निकुञ्ज क्षेत्र आसपासका बासिन्दामा त्रास छ । कालीमाटी–७ का वडाध्यक्ष मित्रलाल रिजालका अनुसार बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जबाट आएको बाघको आतंकले स्थानीयबासीमा त्रास छ ।

जिल्लास्थित डिभिजन वन कार्यालयका अधिकृत टेकबहादुर रावलले बाघले दुई वटा गाईगोरुलाई पनि आक्रमण गरेर मारेको जानकारी दिए । मानिस र  घरपालुवा पशुमाथि गरेका आक्रमणका घटनाले आतंक बढेपछि डिभिजन वन कार्यालय सल्यानले उक्त बाघलाई नियन्त्रणमा लिने वा मार्ने आदेश जारी गर्दै तत्काल कार्यान्वयन गर्न बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जलाई पुस ३० गते पत्राचार गरिएको अधिकृत रावलले जानकारी दिए । स्थानीयमा त्रास बढ्नुका साथै दैनिक कामका लागिसमेत घरबाहिर निस्कन सक्ने अवस्था नभएपछि पत्राचार गरिएको उनको भनाइ छ ।

‘बाघको आतंक नियन्त्रण गर्न पालिकासहित स्थानीयको अनुरोध आएपछि राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ (पाँचौं संशोधनसमेत)को दफा १० ‘क’ र ‘ख’ तथा वन्यजन्तु संरक्षण नियमावली, २०३० (पाँचौं संशोधनसमेत) को दफा ३६ ‘क’ अनुसार सिफारिस समितिले उक्त पाटेबाघलाई नियन्त्रणमा लिने वा मार्ने आदेश जारी गरेको छ,’ वन अधिकृत रावलले जनाए ।

संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा रहेको पाटेबाघलाई नियन्त्रण वा मार्ने आदेश जारी भएपछि त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न विशेषज्ञ टोली परिचालन गर्नका लागि बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जलाई आग्रह गरिएको उनले बताए ।

नेपालले बाघको संख्या दोब्बर बनाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता पूरा गरेर विश्व मञ्चमा पदक जितिरहँदा, सुर्खेतको भेरीगंगा र सल्यानको कालीमाटीका बस्तीहरूमा भने रुवाबासी चलेको छ । एक साताभित्रै तीन जना छिमेकीको ज्यान बाघको मुखमा परेपछि अहिले यी दुई जिल्लाका सीमावर्ती गाउँहरूमा साँझ नपर्दै ढोका थुनिन्छ ।

आक्रमण अप्रत्याशित हो ?

बाँके र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएका यी क्षेत्रहरू बाघका लागि ‘जैविक मार्ग’ हुन् । डिभिजन वन अधिकृत टेकबहादुर रावलका अनुसार, बाघको संख्या वृद्धि भएसँगै उनीहरू आफ्नो इलाका विस्तार गर्ने क्रममा बस्तीनजिक आइपुगेका हुन् । जब प्राकृतिक बासस्थानमा आहारा र पानीको कमी हुन्छ, तब बाघले सजिलो सिकारका रूपमा मानिस र घरपालुवा पशुलाई रोज्ने गर्दछन् ।

अहिले सल्यान र सुर्खेतमा देखिएको बाघ ‘नरभक्षी’ भएको आशंका गरिएको छ, जसले गर्दा वन कार्यालयले उक्त बाघलाई नियन्त्रणमा लिन वा मार्न आदेशसमेत जारी गरिसकेको छ ।

बाघको आक्रमण आकस्मिक हुने भए तापनि केही सावधानी अपनाउँदा जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । विज्ञहरू एक्लै नहिँड्ने सल्लाह दिन्छन् । जंगलको छेउछाउ वा जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा कहिल्यै पनि एक्लै नजानुहोस् । समूहमा हिँड्दा बाघले आक्रमण गर्ने सम्भावना कम हुन्छ ।

यस्तै साँझ र बिहानको समयमा सचेत रहन पनि उनीहरूको सुझाव छ । बाघ विशेषगरी सूर्योदय र सूर्यास्तको समयमा बढी सक्रिय हुन्छ । यो समयमा घरबाहिर वा जंगलनजिक ननिस्कने सल्लाह दिन्छन् । 

जंगल जाँदा वा झाडी भएको बाटो हिँड्दा गीत गाउने, कुरा गर्ने वा टाढैबाट आवाज निकाल्ने सुझाव विज्ञको छ । यसले बाघलाई मानिस आउँदैछ भन्ने जानकारी दिन्छ र ऊ आफ्नो बाटो लाग्छ ।

झुकेर काम नगर्न केहीको सुझाव छ । घाँस काट्दा वा निहुरिएर काम गर्दा बाघले मानिसलाई चार खुट्टे जनावर (आहारा) ठानेर आक्रमण गर्न सक्छ । सम्भव भएसम्म उभिँदा वा अग्लो देखिने गरी काम गर्नुपर्छ ।

बस्तीवरिपरिको झाडी सफा गर्न पनि सुझाव दिने गरिएको छ । घर र गोठवरपरका अग्ला झाडीहरू सफा राख्नुपर्छ ताकि बाघ लुक्ने ठाउँ नपाओस् ।

पशुचौपायाको सुरक्षा पनि बाघबाट जोगिने एउटा उपाय हो । गोठलाई बलियो बनाउने र चराउन लैजाँदा निकुञ्जको भित्री भागसम्म नलैजान विज्ञहरू सुझाव दिन्छन् ।

यदि बाघसँग जम्काभेट भइहालेमा नदौडिने, आँखा नजुधाउने विज्ञहरू बताउँछन् । दौडिँदा बाघले झन् पिछा गर्छ । बाघतिरै फर्किएर बिस्तारै पछि हट्ने तर आँखामा सिधै नहेर्ने । यसलाई बाघले चुनौती ठानेर झम्टिन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।

संरक्षण कि मानव सुरक्षा

अहिले स्थानीयले उठाइरहेको प्रश्न जायज छ । बाघ जोगिँदा हामी किन असुरक्षित ? वन अधिकृत रावलका अनुसार राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ को व्यवस्थाअनुसार नै नरभक्षी बाघलाई नियन्त्रणमा लिन लागिएको हो ।

बाघ जोगाउनु गौरवको कुरा हो, तर यसको बदलामा नागरिकको ज्यान जानुहुन्न । सरकारले निकुञ्जवरपरका बस्तीमा विद्युतीय तारबार, वैकल्पिक जीविकोपार्जनका उपाय र तत्कालै उद्धार गर्न सक्ने ‘द्रुत टोली’ परिचालन गर्न ढिला भइसकेको छ ।