चीनका ड्रोन कारखानाले तय गर्दै रुस–युक्रेन युद्ध

लन्डन – युक्रेन–रुस युद्ध अब मोर्चामा हुने सैन्य भिडन्तमा मात्र सीमित छैन । यो युद्धको अर्को मोर्चा पनि छ तर त्यो कम देखिन्छ तर अत्यन्त प्रभावशाली मोर्चा हो । चीनका औद्योगिक क्षेत्रहरूमा सक्रिय यो मोर्चा दक्षिण चीनका शेन्जेन, गुआङडोङजस्ता सहरका कारखानाहरूमा उत्पादन हुने ड्रोन र तिनका साना–साना पार्टपुर्जाले युक्रेन–रुस युद्धको गति, स्वरूप र सम्भावित नतिजालाई समेत प्रभावित गरिरहेका छन् ।

वर्तमान अवस्थामा रुस र युक्रेन दुवै पक्ष आधुनिक युद्धका सबैभन्दा निर्णायक हतियार मानिएका ड्रोनहरूका लागि चीनमा बनेका औजारहरूमा भर पर्ने गरेका छन् । यही निर्भरता कारण चीन प्रत्यक्ष युद्धमा नउत्रिए पनि युद्धको ‘अदृश्य निर्णायक शक्ति’को रूपमा देखिन थालेको छ ।

एउटै कारखाना, फरक युद्ध

युक्रेनको प्रमुख ड्रोन उत्पादक कम्पनी टीएएफ इन्डस्ट्रिजका संस्थापक ओलेक्सान्डर याकोभेन्कोका लागि चीन यात्रा सामान्य व्यापारिक भ्रमणजस्तो हुँदैन । दक्षिण चीनका औद्योगिक क्षेत्रमा पुग्दा उनी आफ्नो समयतालिका मिनेट–मिनेटमा मिलाउँछन् । कहिलेकाहीँ होटलको लबीमा पर्खनुपर्छ, कहिलेकाहीँ नजिकैको क्याफेमा बस्न लगाइन्छ । कारण स्पष्ट छ— उही कारखानामा उनीभन्दा केही बेरअघि रुसी प्रतिनिधिहरू पुगेर बैठकमा उपस्थिति जनाइसकेका हुन्छन् ।

याकोभेन्कोका अनुसार, चिनियाँ आपूर्तिकर्ताहरू युक्रेनी र रुसी दुवै पक्षसँग कारोबार गरिरहेका छन् । तर उनीहरू एउटै समयमा एउटै स्थानमा भेट नहोस् भन्नेमा विशेष सतर्कता अपनाउने गरेका छन् । ‘रुसी टोली बाहिर निस्किएपछि मात्र हामीलाई भित्र जान संकेत गरिन्छ,’ उनी भन्छन् ।

युद्धको मेरुदण्ड बने ड्रोन

यो युद्धमा ड्रोनहरू सहायक हतियार होइनन् । सैन्य विश्लेषकहरूले त यसलाई पछिल्लो समयको युद्धमैदानमा हुने झण्डै तीन–चौथाइ क्षतिको कारक मानेका छन् । ड्रोनले अधिकांश क्षति पुर्‍याइरहेको छ र युद्धको निगरानी, लक्षित आक्रमण र आत्मघाती हमलामा यसको प्रयोग निर्णायक बन्न पुगेको छ ।

रुस र युक्रेन दुवैले तीव्र रूपमा ड्रोन उत्पादन बढाइरहेका छन् । तर सेन्सर, क्यामेरा, मोटर, ब्याट्री र उडान नियन्त्रकजस्ता मुख्य औजारमा उनीहरूको निर्भरता चीनमै केन्द्रित छ । विश्वको व्यावसायिक ड्रोन उत्पादनको ७० देखि ८० प्रतिशत हिस्सा चीनले नियन्त्रण गर्ने तथ्यले यो निर्भरता झनै स्पष्ट पार्छ ।

साझा आपूर्ति शृंखला, साझा जोखिम

रुसी र युक्रेनी ड्रोन आपूर्ति शृंखलाहरू हजारौँ किलोमिटर टाढा चीनमा पुगेर जोडिन्छन् । नयाँ प्रविधि प्रायः दुवै पक्षमा एकै समयमा देखिनु यसको प्रमाण हो । युक्रेनी ‘भ्री’ ड्रोन कम्पनीका ओलेक्सिय ब्याबेन्कोका अनुसार, ‘हामी रुसी ड्रोनमा नयाँ भिडियो ट्रान्समिटर देख्छौँ र तुरुन्तै त्यो उत्पादन गर्ने चिनियाँ कम्पनी कुन रहेछ भनी पत्ता लगाउँछौँ ।’

चिनियाँ कम्पनीहरूले कहिलेकाहीँ एक पक्षका लागि विशेष उत्पादन गर्छन् र केही सातामै उही प्रविधि अर्को पक्षलाई पनि उपलब्ध गराउँछन् । यसले युद्धको एक अनौठो चित्र प्रस्तुत गरेको छ— चिनियाँ प्रविधिको प्रयोग गरेर युक्रेनी र रुसी ड्रोनहरूले एकअर्कामाथि आक्रमण गरिरहेका छन् ।

तटस्थताको दाबी र व्यवहारिक यथार्थ

चीनले आधिकारिक रूपमा आफूलाई तटस्थ रहेको दाबी गर्दै आएको छ । बेइजिङका अनुसार, उसले रुस र युक्रेन दुवैलाई संवेदनशील ड्रोन प्रविधिको प्रत्यक्ष निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ तर पश्चिमा गुप्तचर निकायहरू र विश्लेषकहरूको निष्कर्ष फरक छ ।

रुसले पछिल्ला महिनाहरूमा ‘गार्पिया’ जस्ता लामो दूरीका आत्मघाती ड्रोनहरूको उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ । यी ड्रोनमा प्रयोग हुने इन्जिन र इलेक्ट्रोनिक्स चिनियाँ मूलका भएको दाबी गरिएको छ । यही कारणले अमेरिकी ट्रेजरी विभागले सन् २०२४ अक्टोबरमा रुसलाई ड्रोन उत्पादनमा सहयोग गरेको आरोपमा केही चिनियाँ कम्पनीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो ।

प्रतिबन्धका प्वालहरू

चीनले २०२४ सेप्टेम्बरदेखि ड्रोन र सम्बन्धित सामग्रीको निर्यातमा थप कडाइ गरेको घोषणा गरेको थियो । तर व्यवहारमा यी प्रतिबन्धहरू प्रभावकारी देखिएका छैनन् । चिनियाँ कम्पनीहरूले तेस्रो देश, मध्यस्थ एजेन्ट र लजिस्टिक नेटवर्क प्रयोग गरेर सामान पठाउने गरेका छन् ।

कजाकस्तान, किर्गिस्तानजस्ता मध्य एसियाली मुलुकहरू हुँदै रुससम्म पुग्ने ‘श्याडो नेटवर्क’ सक्रिय छन् । केही लजिस्टिक कम्पनीहरूले प्रतिबन्धित सामान पनि सुरक्षित रूपमा पुर्‍याउन सक्ने दाबीसमेत गरेका छन् । उनीहरूको तर्क छ— उनीहरू केवल सामान ढुवानी गर्छन्, त्यसको अन्तिम प्रयोग उनीहरूको जिम्मेवारी होइन ।

युक्रेनको घरेलु प्रयास र सीमितता

युक्रेनले आफ्नो घरेलु ड्रोन उत्पादन क्षमता बढाउन तीव्र प्रयास गरिरहेको छ । सरकारले निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर उत्पादन विस्तार गरिरहेको छ । तर यथार्थमा चिनियाँ पार्टपुर्जामाथिको निर्भरता अझै हटेको छैन ।

विश्लेषकहरूको चेतावनी छ, यदि चीनमार्फत युक्रेनी उत्पादन स्थलहरूको जानकारी रुसी पक्षसम्म पुगेमा, ती स्थानहरू रुसी मिसाइल आक्रमणको लक्ष्य बन्न सक्छन् ।

चीनको हातमा युद्धको साँचो चाबी

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले चीनको अप्रत्यक्ष सहयोगले नै रुसलाई युद्ध जारी राख्ने क्षमता दिएको आरोप लगाउँदै आएका छन् । बेलायती गुप्तचर संस्था एमआई६का पूर्व प्रमुख सर रिचर्ड मुरका अनुसार, चीनले ‘डुअल–युज’ सामग्री आपूर्ति गरेर युद्धलाई लम्ब्याउने भूमिका खेलेको छ ।

त्यसो त, युक्रेन युद्धको भविष्य कीभ वा मस्कोले मात्र तय गर्न सक्दैनन् । यो युद्धको गति र दिशा चीनका कारखाना, आपूर्ति शृंखला र बेइजिङको निर्यात नीतिमा पनि निर्भर छ । चीनले चाहेमा ड्रोन आपूर्तिमा कडाइ गरेर युद्धको स्वरूप नै बदल्न सक्छ । तर हालसम्म देखिएको व्यवहारले भने यो युद्धको एउटा साँचोको चाबी अझै पनि बेइजिङकै हातमा रहेको संकेत गर्छ ।