‘प्याट्रियट’ मिसाइल के हुन् ? युक्रेनलाई कसरी सहयोग गर्नेछन् ?

काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले रूसलाई प्रतिरोध गर्न युक्रेनलाई प्याट्रियट मिसाइल रक्षा प्रणालीहरू पठाइने बताएका छन् ।

ट्रम्पको घोषणाअनुसार, युक्रेनले नयाँ अमेरिकी हतियार प्याकेजको हिस्सामा प्याट्रियट मिसाइल प्रणालीहरू प्राप्त गर्नेछ । यो घोषणालाई युक्रेनमा स्वागत गरिएको छ, किनकि युक्रेन रूसी बमबारीबाट प्रभावित छ ।

अमेरिकी राष्ट्रपतिका अनुसार, युरोपेली संघ (ईयू)ले अमेरिकालाई युक्रेनमा पठाइने हतियार प्रणालीहरूको लागि पूर्ण भुक्तानी गर्नेछ ।

हालसम्म पठाइने प्याट्रियट युनिटहरूको संख्या तथा अन्य अमेरिकी हतियारहरूको बारेमा कुनै पुष्टि भएको छैन । यद्यपि, जर्मनीले कम्तीमा दुई प्याट्रियट ब्याट्रीहरूको खर्च व्यहोर्न सहमत भएको छ । 

“हामीले उनीहरूलाई विभिन्न अत्याधुनिक सैन्य उपकरणहरू पठाउँदैछौँ । उनीहरूले त्यसको लागि हामीलाई शतप्रतिशत भुक्तानी गर्नेछन्,” ट्रम्पले भने । 

यो घोषणा युक्रेन र रूसका लागि अमेरिकी विशेष दूत, अवकाशप्राप्त लेफ्टिनेन्ट जनरल किथ केलॉग, युक्रेनको राजधानी किभमा स्थानीय अधिकारीहरूसँग एक हप्ताको वार्ताको लागि पुगेको बेला भएको हो ।

युक्रेनका लागि पूर्वअमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनको प्रशासनमा पनि प्याट्रियटहरू आपूर्ति गरिएको थियो ।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले हालैका हप्ताहरूमा मस्कोले युक्रेनी सहर र बस्तीहरूमा आतंक तथा डर फैलाउन रेकर्ड संख्यामा ड्रोन र मिसाइलहरू पठाएको बेला प्याट्रियटहरूको लागि बारम्बार अनुरोध गरेका थिए । तर, ट्रम्पको घोषणा अझै स्पष्ट छैन । युक्रेनले कति प्राप्त गर्नेछ, ती कहिले आइपुग्छन् र कसले प्रदान गर्नेछ भन्नेबारे खुल्न बाँकी छन् ।

प्याट्रियट मिसाइल प्रणाली के हो ?
प्याट्रियटको पूरा नाम ‘फेज्ड एरे ट्रयाकिङ राडार फर इन्टरसेप्ट अन टार्गेट’ हो । अमेरिकी एरोस्पेस र रक्षा कम्पनी रेथियानद्वारा निर्मित एमआईएम–१०४ प्याट्रियट एक सतहदेखि हावामा हान्ने मिसाइल (एसएएम) प्रणाली हो, जुन सुरूमा उच्च उडान गर्ने विमानहरूलाई रोक्नको लागि विकसित गरिएको थियो । 

सन् १९८० को दशकमा यसलाई रणनीतिक ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूको नयाँ खतरालाई ध्यानमा राखेर परिमार्जन गरियो । प्याट्रियट प्रणाली पूर्ण रूपमा चलायमान ब्याट्रीहरूमा आउँछ, जसमा कमान्ड सेन्टर, आगमन खतराहरू पत्ता लगाउन राडार स्टेसन र लन्चरहरू समावेश हुन्छन् । सन् २०२२ मा अमेरिकास्थित थिंक ट्यांक सेन्टर फर स्ट्र्याटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडीज (सीएसआइएस)ले यो प्रणालीको मूल्य एक अर्ब डलरभन्दा बढी रहेको अनुमान गरेको थियो । 

यो अमेरिकी सेनाको प्रमुख मिसाइल रक्षा प्रणाली हो । गत महिना कतारमा रहेको अमेरिकी वायुसेनाको अल उदेद एयर बेसमा इरानले प्रहार गरेका १४ मध्ये १३ मिसाइलहरूलाई खसाल्न मद्दत गर्दै यसले आफ्नो महत्त्व सावित गरेको थियो ।

अमेरिकासँगै नेदरल्यान्ड्स, जर्मनी, जापान, इजरायल, साउदी अरब, कुवेत, ताइवान, ग्रीस, स्पेन, दक्षिण कोरिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, रोमानिया, स्वीडेन, पोल्यान्ड, बहराइन र स्विट्जरल्यान्डलाई पनि प्याट्रियट प्रणाली आपूर्ति गरिएको छ ।

रेथियानले यो प्रणालीलाई सन् २०४८ सम्म अद्यावधिक गर्ने योजना बनाएको छ । हालका प्याट्रियट ब्याट्रीहरूले रणनीतिक ब्यालिस्टिक मिसाइल, क्रूज मिसाइल, ड्रोन र विमानहरूको रक्षा गर्न सक्छन्, जुन रूसले युक्रेनमाथि आक्रमण गर्न प्रयोग गर्ने हवाई सम्पत्तिहरू हुन् ।

यद्यपि, रूसी सेनाहरूले जमिनको नजिक रहने साना उपकरणहरू मिनी ड्रोनहरू पनि प्रयोग गर्छन्, जसलाई प्याट्रियट प्रणालीले ट्रयाक गर्न र रोक्न गाह्रो हुन्छ ।

जर्मन सेनाका अनुसार, प्याट्रियट प्रणालीले करिब ६८ किलोमिटरको क्षेत्र कभर गर्छ । यसको राडारले ५० वटासम्म लक्ष्यहरूलाई ट्रयाक गर्न र एकैचोटी पाँचवटालाई निसाना बनाउन सक्छ । 

प्रयोगमा रहेको संस्करणमा आधारित यसका इन्टरसेप्टर मिसाइलहरू २४ किलोमिटरभन्दा बढी उचाइमा पुग्न सक्छन् र १६० किलोमिटर टाढासम्म लक्ष्यलाई प्रहार गर्न सक्छन् ।

प्याट्रियट इन्टरसेप्टरहरूको नवीनतम् संस्करणहरूले १५ किलोमिटरसम्मको उचाइ र ३५ किलोमिटरसम्मको दुरीमा आगमन छोटो दुरीका ब्यालिस्टिक मिसाइल, क्रूज मिसाइल र ड्रोनहरूलाई निसाना बनाउन सक्छन् । विश्लेषकहरूका अनुसार, एउटा प्याट्रियट ब्याट्रीले ब्याट्रीमा रहेका लन्चरहरूको संख्या, स्थानीय भू–भाग र अन्य अवस्थाहरूमा निर्भर गर्दै १०० देखि २०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र कभर गर्न सक्छ । युक्रेन जस्तो ६ लाख तीन हजार वर्ग किलोमिटरभन्दा ठूलो क्षेत्रफल भएको देशमा यो ठूलो क्षेत्र होइन । त्यसैले, युक्रेनलाई धेरै नयाँ प्याट्रियट ब्याट्रीहरूको आवश्यकता छ ।

एउटा ब्याट्रीमा ६ देखि आठ मिसाइल लन्चरहरू हुन्छन्, जसमा प्रत्येकले १६ वटासम्म इन्टरसेप्टरहरू बोक्न सक्छ । साथै, फेज्ड–एरे राडार, नियन्त्रण स्टेसन, र विद्युत् उत्पादन स्टेसन समावेश हुन्छन् । सबै ट्रक र ट्रेलरहरूमा जडान गरिएका हुन्छन् ।

अमेरिकी सैन्य प्रतिवेदनहरूका अनुसार, प्याट्रियट ब्याट्रीमा करिब ९० जना कर्मचारी खटाइएका हुन्छन्, तर युद्धको अवस्थामा कमान्ड र नियन्त्रण केन्द्रमा केवल तीन सैनिकले यसलाई सञ्चालन गर्न सक्छन् ।

महँगो मूल्य
प्याट्रियट ब्याट्री महँगो छ । सेन्टर फर स्ट्र्याटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडीजका अनुसार, यसमा लन्चर, राडार र इन्टरसेप्टर मिसाइलहरूको पूर्ण सेटअपको लागत एक अर्ब डलरभन्दा बढी पर्छ । एउटा इन्टरसेप्टरको मूल्य चार मिलियन डलरसम्म पर्छ । सेन्टर फर स्ट्र्याटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडीजको प्रतिवेदनअनुसार यसले गर्दा ५० हजार डलर जति सस्तो पर्छ । रूसी ड्रोनहरूविरुद्ध यसको प्रयोग समस्याग्रस्त छ । विशेषगरी जब रूसले हालै युक्रेनमाथिको आक्रमणमा रातमा सयौँ ड्रोनहरू पठाइरहेको छ ।

पछिल्लो हस्तान्तरणको सम्बन्धमा, अमेरिकी अधिकारीहरूले युरोपेली नेटो सहयोगीहरूबाट युक्रेनमा प्याट्रियटहरू छिटो पुग्न सक्ने र ती पछि अमेरिकाबाट खरिद गरिएका प्रणालीहरूद्वारा प्रतिस्थापन गर्न सकिने बताए ।

रोयटर्सको रिपोर्टअनुसार ट्रम्पले अन्य देशहरूले अर्डर गरेका १७ प्याट्रियट ब्याट्रीहरूमध्ये केही वा सबै धेरै छिटो युक्रेनमा पुग्न सक्ने बताएका छन् । इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्र्याटेजिक स्टडीजको ‘मिलिट्री ब्यालेन्स २०२५’ अनुसार, ६ नाटो सहयोगीहरू जर्मनी, ग्रीस, नेदरल्यान्ड्स, पोल्यान्ड, रोमानिया र स्पेनसँग आफ्नो हतियार भण्डारमा प्याट्रियट ब्याट्रीहरू छन् ।

जर्मनीले यो सम्झौतालाई किन सहज बनाउँदै छ ?
यो सम्झौता जर्मन रक्षामन्त्री बोरिस पिस्टोरियस वासिङ्टनमा अमेरिकी रक्षा अधिकारीहरूसँग भेट गर्न जाँदै गर्दा भएको हो ।

त्यहाँ, उनले रक्षासचिव पिट हेगसेथसँग सम्झौताको विवरण र अमेरिका–नेटो सम्बन्धबारे छलफल गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

उनले बाइडेन प्रशासनमा भएको सम्झौताअनुसार अर्को वर्ष जर्मनीमा अमेरिकी लामो दुरीका मिसाइल प्रणालीहरू तैनाथ गरिने नयाँ प्रशासनको अडानबारे पनि छलफल गर्नेछन् ।

विशेषगरी ट्रम्प ह्वाइट हाउसमा फर्किएपछि अमेरिकी समर्थनमा आएको कमीको परिप्रेक्ष्यमा यो भ्रमण जर्मनीको युक्रेनलाई समर्थन गर्ने निरन्तर अभियानको बीचमा भएको हो ।

'टौरस भर्सेस प्याट्रियट'
जर्मनीले युक्रेनलाई अमेरिकी प्याट्रियट प्रणालीहरूको लागि भुक्तानी गर्न सहमत भएको भए पनि, रक्षामन्त्री पिस्टोरियसले द फाइनान्सियल टाइम्ससँगको अन्तर्वार्तामा युद्ध प्रयासलाई समर्थन गर्न लामो दुरीका टौरस मिसाइलहरू नपठाउने पुष्टि गरे ।

टौरस केईपीडी ३५० एक जर्मन–स्वीडिस संयुक्त क्रूज मिसाइल हो, जुन विमानबाट तैनाथ गरिन्छ । प्याट्रियटले १६० किलोमिटर भित्रका लक्ष्यहरूलाई प्रहार गर्न सक्छ र जमिनबाट प्रक्षेपण गरिन्छ, तर टौरस एक लामो दुरीको प्रणालीको रूपमा ५०० किलोमिटरसम्मको दुरीमा पुग्न सक्छ ।

विगतमा जर्मन चान्सलर फ्रेडरिच मर्जले युक्रेनलाई टौरस प्रणालीहरू पठाउन समर्थन गर्ने संकेत गरेका थिए । तर, त्यसयता जर्मनीले युक्रेनलाई आफ्नै लामो दुरीको क्षमता विकास गर्न सहयोग प्रदान गर्ने भनाइमा परिवर्तन गरेको छ ।

रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले जर्मनीलाई युक्रेनलाई टौरस मिसाइलहरू प्रदान गर्न नदिन बारम्बार चेतावनी दिएका छन् । 

युक्रेनले कस्ता मिसाइल प्रणालीहरू प्रयोग गरेको छ ?
युक्रेनले रूसी आक्रमणहरूको सामना गर्न विभिन्न हतियारहरू प्रयोग गरेको छ । तीमध्ये छोटो दुरीका हवाई रक्षा प्रणालीहरू रूसी निर्मित बक्स र एस–३००, पुरानो पुस्ताका अमेरिकी हक मिसाइलहरू र एनएएसएएमएस जस्ता आधुनिक एसएएम प्रणालीहरू समावेश छन् ।

यसले अमेरिकी निर्मित एटीएसीएमएस मिसाइलहरू पनि प्रयोग गरेको छ, जसको दुरी ३०० किलोमिटर छ । यो प्रयोग गत वर्ष बाइडेनले आफ्नो कार्यकालको अन्तिम महिनाहरूमा यी मिसाइलहरूको प्रयोगमाथिको प्रतिबन्ध हटाएपछि सम्भव भएको थियो । 

कुनै चमत्कारी समाधान होइन 
नेटो महासचिव मार्क रुट्टेले जर्मनी, फिनल्यान्ड, डेनमार्क, स्वीडेन र नर्वेसहित धेरै राष्ट्रहरू नयाँ उपकरणका सम्भावित आपूर्तिकर्ता हुनसक्ने सोमबार बताए तर, उनले विशेष रूपमा प्याट्रियटहरू ती देशहरूबाट आउने उल्लेख गरेनन् ।

सैन्यभित्र र बाहिर अमेरिकी प्याट्रियट भण्डारहरू धेरै पातलो हुनसक्छ भनेर चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।

युक्रेनले रूसको बढ्दो मिसाइल र ड्रोन आक्रमणबाट आफूलाई जोगाउन १० नयाँ प्याट्रियट ब्याट्रीहरूको आवश्यकता रहेको बताएको छ ।

बेलायतमा अवस्थित हतियार निगरानी समूह एक्सन अन आम्र्ड भायोलेन्सका अनुसार, युक्रेनले हालसम्म दुई अमेरिकाबाट, दुई जर्मनीबाट, एक रोमानियाबाट र एक जर्मनी र नेदरल्यान्ड्सबाट संयुक्त रूपमा गरी ६ वटा पूर्ण रूपमा सञ्चालित प्याट्रियट ब्याट्रीहरू प्राप्त गरेको छ ।

विश्लेषकहरू भन्छन्, “प्याट्रियटहरू एक्लैले रूस–युक्रेन आक्रमणलाई अन्त्य गर्न सक्दैनन् ।” 

अवकाशप्राप्त अमेरिकी सेना जनरल एवं पूर्वनाटो सर्वोच्च कमान्डर वेस्ली क्लार्कले सोमबार सीएनएनकी लिन्डा किन्केडसँग हतियार प्याकेजले युद्धक्षेत्रमा वास्तविक प्रभाव पार्न यसमा हवाई रक्षा प्रणालीहरूभन्दा बढी समावेश गर्नुपर्ने बताए । 

“यदि तपाईं यो वास्तवमा रोक्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले रूसलाई प्रहार गर्नुपर्छ र गहिराइमा प्रहार गर्नुपर्छ,” क्लार्कले भने, “तपाईंले आगमन बाणहरूलाई होइन, धनुर्धारीलाई प्रहार गर्नुपर्छ ।”

रूसको प्रतिक्रिया कस्तो थियो ? 
क्रेमलिनले यसअघि बाइडेन प्रशासनलाई युक्रेनमा प्याट्रियट प्रणालीहरू नपठाउन चेतावनी दिएको थियो । ट्रम्पको घोषणा उनको र पुटिनबीचको सम्बन्धमा देखिएको कमजोरीको बीचमा आएको छ । दुई नेताहरूबीच धेरै पटक कुराकानी भए पनि ट्रम्पले हालसम्म रूसको युक्रेनविरुद्धको युद्ध अन्त्य गर्न सकेका छैनन् ।

प्याट्रियट घोषणाको साथसाथै, ट्रम्पले भने, “म राष्ट्रपति पुटिनसँग धेरै निराश छु, मैले उनलाई आफूले भनेको कुरामा इमानदार व्यक्ति ठानेको थिएँ, उनले सुन्दर कुरा गर्छन् र राति मानिसहरूलाई बमबारी गर्छन् । हामीलाई यो मन पर्दैन ।”

ट्रम्पको घोषणाको जवाफमा, क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले यो घोषणाले अमेरिका अझै पनि द्वन्द्वमा संलग्न रहेको देखाएको बताए । “अब यस्तो देखिन्छ कि यी आपूर्तिहरूको भुक्तानी युरोपले गर्नेछ, केहीको भुक्तानी हुन्छ, केहीको हुँदैन,” पेस्कोभले भने, “तथ्य अमेरिकाबाट हतियार, गोलाबारुद र सैन्य उपकरणहरूको आपूर्ति युक्रेनमा जारी थियो र छ भन्ने हो ।”