बेलायतमा तीन व्यक्तिको डीएनए प्रयोग गरी जन्मिए आठ शिशु

काठमाडौं । बेलायती वैज्ञानिकहरूले हालै विश्वसामु एक ऐतिहासिक चिकित्सकीय उपलब्धि प्रस्तुत गरेका छन् । जसमा आठ स्वस्थ शिशुहरू माइटोकन्ड्रियल रोगमुक्त अवस्थामा जन्मिएका छन् । 

यो उपलब्धि ‘थ्री–पर्सन आईभीएफ’ भनिने परिस्कृत माइटोकन्ड्रियल दान प्रविधिबाट सम्भव भएको हो ।

यो प्रविधिले दुवै अभिभावकको न्यूक्लियर डीएनएलाई दाता महिलाको स्वस्थ माइटोकन्ड्रिया भएको अण्डासँग संयोजन गर्छ, जसले वंशानुगत माइटोकन्ड्रियल विकारहरूलाई निर्मूल गर्छ ।
यस्ता विकारहरूले अंग विफलता (डिफेक्टिभ अर्गान), छारे रोग र समयपूर्व मृत्युजस्ता गम्भीर अवस्थाहरू निम्त्याउन सक्छन् ।

न्यूक्यासल विश्वविद्यालयमा बेलायतको कडा इजाजत पत्रअन्तर्गत सञ्चालित यो प्रक्रियाले माइटोकन्ड्रियल रोग सर्ने उच्च जोखिममा रहेका २२ महिलाको उपचार गरेको थियो । जन्मिएका आठै शिशुहरू स्वस्थ छन्, रोगका कुनै लक्षणबिना समृद्ध रूपमा हुर्किरहेका बताइएको छ । 

यो प्रजनन चिकित्साको क्षेत्रमा एक महत्त्वपूर्ण प्रगति हो, जसले आनुवंशिक अनिश्चितताको सामना गरिरहेका परिवारहरूलाई नयाँ आशा प्रदान गरेको छ ।

चिकित्सकीय चमत्कार : माइटोकन्ड्रियल दान उपचार कसरी काम गर्छ ?
‘थ्री–पर्सन आईभीएफ’ भनिने माइटोकन्ड्रियल दान दुवै अभिभावकको न्यूक्लियर डीएनए भएको निषेचित अण्डाको प्रोन्यूक्लियसलाई दाता अण्डामा स्थानान्तरण गर्छ । 

यो दाता अण्डाको न्यूक्लियस हटाइएको हुन्छ, तर स्वस्थ माइटोकन्ड्रिया भने यथावत् रहन्छ । परिणामस्वरूप, अभिभावकको आनुवंशिक गुण भएको र दाता अण्डाबाट स्वस्थ माइटोकन्ड्रिया प्राप्त गरेको भ्रूण तयार हुन्छ । दोषपूर्ण ऊर्जा उत्पादक माइटोकन्ड्रियालाई प्रतिस्थापन गरेर यो प्रविधिले गम्भीर, बहुप्रणाली रोगहरूलाई सुरु हुनुअघि नै रोक्ने लक्ष्य राख्छल। 

यो विशेष रूपमा त्यस्ता अवस्थाहरूका लागि डिजाइन  गरिएको हो जहाँ सामान्य प्रि–इम्प्लान्टेशन जेनेटिक टेस्टिङ (पीजीटी) अपर्याप्त हुन्छ । किनभने यो महिलाका सबै अण्डाहरूमा हानिकारक माइटोकन्ड्रियल उत्परिवर्तनहरू हुन्छन् ।  
माइटोकन्ड्रियासँग आफ्नै सानो जीनोम (लगभग २० हजार जिनमध्ये केवल ३७ जिन) हुने भएकाले, बच्चाको डीएनएको मात्र ०.०२–१  प्रतिशत दाताबाट आउँछ । यो न्यून मात्रा यति सानो हुन्छ कि यसले शारीरिक स्वरूप, व्यक्तित्व, वा अन्य वंशानुगत विशेषताहरूलाई प्रभावित गर्दैन । 

वैज्ञानिक सफलता : क्लिनिकल परिणामहरू
न्यूक्यासल विश्वविद्यालयको प्रजनन केन्द्रमा ह्युमन फर्टिलाइजेसन एन्ड एम्ब्रियोलोजी अथोरिटी (एचएफईए)को इजाजतपत्रअन्तर्गत सञ्चालित यो अध्ययनमा माइटोकन्ड्रियल विकार सर्ने उच्च जोखिममा रहेका २२ महिलाहरू सहभागी थिए ।  

अध्ययनका मुख्य बुँदाहरू :
सात गर्भावस्थाहरू सफल भए, जसबाट आठ शिशुहरू जन्मिए । चार छोरा र चार छोरी, जसमा एक जोडी जुम्ल्याहा पनि छन् । एक थप गर्भावस्था हाल चलिरहेको छ । कुनै पनि शिशुमा माइटोकन्ड्रियल रोगको लक्षण देखिएको छैन ।  

पाँच शिशुहरूमा कुनै पनि उत्परिवर्तित माइटोकन्ड्रिया पाइएन, जबकि तीन शिशुमा ५–१६ प्रतिशतको न्यून स्तरमा यस्ता माइटोकन्ड्रिया भेटिए, जुन क्लिनिकल लक्षणहरू निम्त्याउन आवश्यक ८० प्रतिशतको सीमाभन्दा धेरै कम हो ।  

सबै शिशुहरूले अपेक्षित विकासात्मक माइलस्टोनहरू पूरा गरिरहेका छन् र सामान्य रूपमा हुर्किरहेका छन् ।  

तीन केसमा साना र उपचारयोग्य स्वास्थ्य समस्याहरू देखिए । तर, ती कुनै पनि माइटोकन्ड्रियल कारणसँग सम्बन्धित छैनन् ।

माइटोकन्ड्रियल विकारहरूको सामना गरिरहेका परिवारहरूका लागि प्रभावकारी विकल्प
उल्लेखनीय रूपमा, सन् २०१५ मा बेलायत माइटोकन्ड्रियल दानलाई वैधानिक बनाउने पहिलो देश बन्यो । सन् २०१७ देखि यो प्रक्रियाको कार्यान्वयन एचएफईएले एकल क्लिनिकमा सीमित राखेर कडा निगरानी गरेको छ । 

प्रत्येक केसलाई व्यक्तिगत रूपमा समीक्षा गरिन्छ, र केवल उच्च आनुवंशिक जोखिममा रहेका महिलाहरूलाई यो उपचारका लागि स्वीकृति दिइन्छ । 

जुलाई २०२५ सम्म, एचएफईएले लगभग ३५ बिरामीहरूलाई यो थेरापीका लागि स्वीकृति प्रदान गरेको छ । यद्यपि, यो क्रान्तिकारी उपचारले माइटोकन्ड्रियल विकारबाट प्रभावित परिवारहरूलाई वास्तविक आशा दिएको छ । तर एक समर्थक, जसको बच्चा यस्तै रोगबाट मृत्यु भएको थियो, र जैव नैतिकविद् (बायोइथिसिस्ट) तथा प्रजनन वैज्ञानिकहरूले सावधानी अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

उनीहरूका अनुसार, माइटोकन्ड्रियल डीएनए परिवर्तनहरू वंशानुगत हुने भएकाले यो प्रविधिबाट जन्मिएका छोरीहरूले दाता माइटोकन्ड्रियालाई आफ्ना सन्तानमा हस्तान्तरण गर्न सक्छन् । तसर्थ, निरन्तर निगरानी आवश्यक छ ।