बंगलादेशसँगको सम्बन्ध सुधारका निम्ति पाकिस्तान किन हतारमा छ ?

काठमाडौं । पाकिस्तान र बंगलादेशबीचको सम्बन्धमा हालै एउटा नयाँ अध्याय सुरु भएको छ, जुन १३ वर्षमा कुनै पनि वरिष्ठ पाकिस्तानी अधिकारीको बंगलादेश भ्रमण नभएको सन्दर्भमा अझ महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।

सन् २०२४ अगस्ट २३ मा पाकिस्तानका उपप्रधान तथा विदेशमन्त्री इशाक दारले ढाकाको ऐतिहासिक भ्रमण गरेका थिए । यो भ्रमणलाई उनले ऐतिहासिक र पुनरुत्थानित साझेदारीको नयाँ चरणको सुरुआत भएको बताए । 

उनले दुवै देशका युवाहरूलाई सँगै मिलेर काम गर्न आग्रह गर्दै कराचीदेखि चट्टोग्राम, क्वेट्टादेखि राजशाही, पेशावरदेखि सिल्हेट र लाहोरदेखि ढाकासम्मका सहरहरूका बीचमा सहकार्यको आवश्यकतामा जोड दिए ।

यस भ्रमणलाई लामो समयदेखिको कूटनीतिक र सैन्य संलग्नताको परिणाम मानिन्छ, जुन विशेष गरी सन् २०२४ अगस्टमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेख हसिनाको पदच्युतिपछि झन् तीव्र भएको थियो । हसिनालाई भारतसँग नजिक मानिन्थ्यो र उनलाई विद्यार्थी–नेतृत्वको आन्दोलनले सत्ताबाट हटाएको थियो । 

चीनका लागि पाकिस्तानका पूर्वराजदूत मसूद खालिदका अनुसार, नयाँ बंगलादेशी सरकारले पाकिस्तानको सद्भावलाई सकारात्मक रूपमा लिएको छ र सम्बन्ध सुधारका लागि कृत्रिम अवरोधहरू हटाएको छ । यद्यपि, विगतका जटिलताहरूले विश्वास निर्माणमा चुनौतीहरू खडा गरिरहेका छन् ।

सम्बन्ध सुधारमा कूटनीतिक र सैन्य पहलहरू
पाकिस्तान र बंगलादेशबीचको सम्बन्ध सुधार गर्न विभिन्न उच्चस्तरीय भेटघाटहरू भएका छन् । पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले बंगलादेशको अन्तरिम सरकारका नेता तथा नोबेल पुरस्कार विजेता मुहम्मद युनुससँग दुई पटक भेटघाट गरेका थिए । यसबाहेक, बंगलादेशका सैन्य अधिकारीहरूले पनि इस्लामाबादको भ्रमण गरेका छन् । 

जनवरीमा, बंगलादेशका सेना प्रमुख एसएम कमर–उल–हसनले पाकिस्तानी सेना प्रमुख जनरल असिम मुनीरलाई भेटेका थिए । त्यसपछि फेब्रुअरीमा बंगलादेशका नौसेना प्रमुख एडमिरल मोहम्मद नजमुल हसनले पनि पाकिस्तानको भ्रमण गरेका थिए । 

भारत–पाकिस्तान युद्धका कारण दारको भ्रमण सरेकोे थियो, तर त्यसअघि नै जुलाईमा पाकिस्तानी गृहमन्त्री मोहसिन नक्वीले ढाकाको भ्रमण गरिसकेका थिए । दारको ढाका आगमन बंगलादेशका क्वार्टरमास्टर जनरल लेफ्टिनेन्ट जनरल मुहम्मद फैजुर रहमानको पाकिस्तान भ्रमणसँगै भएको थियो, जसले सम्बन्ध सुधारमा दुवै पक्षको सक्रियतालाई दर्शाउँछ ।

सम्बन्ध सुधार पछाडिका रणनीतिक कारणहरू
ढाका विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डेलवार होसैनका अनुसार, पाकिस्तानको यो प्रयास रणनीतिक भएको र उसले शेख हसिनाको सरकार हुँदा पनि सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्न खोजेको थियो ।

पाकिस्तानले सन् १९७५ पछिको युगमा बंगलादेशका संस्थापक शेख मुजिबुर रहमानको हत्यापछि बनेको सरकारसँगको सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । पाकिस्तानले वर्तमान बंगलादेश–भारतको तनावलाई आफ्नो कूटनीतिक फाइदाका लागि प्रयोग गर्न सक्ने होसैनले बताए ।

यद्यपि, भारत र पाकिस्तानको प्रतिद्वन्द्विताले बंगलादेशसँगको उनीहरूको सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्दै आएकाले यसको जड सन् १९७१ को स्वतन्त्रता युद्धमा छ । 

सन् १९४७ को विभाजनपछि पाकिस्तानका दुई भाग थिए– पश्चिमी पाकिस्तान र पूर्वी पाकिस्तान (अहिलेको बंगलादेश) । भारतले बंगलादेशी मुक्ति संघर्षलाई सहयोग गरेपछि पाकिस्तानका सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा गरेको अत्याचारका कारण युद्ध भएको थियो । यस युद्धमा भारतको समर्थनमा शेख मुजिबुर रहमानले बंगलादेशलाई स्वतन्त्रता दिलाए । पूर्वपाकिस्तानी विदेशसचिव इजाज चौधरीका अनुसार, भारतको क्षेत्रीय प्रभुत्वमाथि दुवै देशका साझा असन्तुष्टिहरूले पनि सम्बन्ध सुधारमा सहयोग पुर्‍याएको छ ।

चीनको बढ्दो भूमिका र व्यापारको सम्भावना
पाकिस्तान र बंगलादेशबीचको सम्बन्धमा चीनको भूमिकाले पनि महत्त्वपूर्ण आयाम थपेको छ । चीन, जो पाकिस्तानको निकट सहयोगी हो, उसले शेख हसिनासँग पनि बलियो सम्बन्ध कायम राखेको थियो । हसिनाको पदच्युतिपछि पनि चीनको प्रभाव कायमै छ । उदाहरणका लागि, बंगलादेशका अन्तरिम सरकारका नेता मुहम्मद युनुसले मार्चमा बेइजिङको भ्रमण गरेका थिए । 

बंगलादेशले चीनबाट १२ वटा जे–१०सी लडाकु विमानहरू खरिद गर्ने विचार गरिरहेको बताइएको छ, जसले दुवै देशलाई एकअर्काको नजिक ल्याएको छ ।

व्यापारको दृष्टिकोणले पनि यी दुई देशबीच ठूलो सम्भावना रहेको देखिन्छ । बंगलादेश दक्षिण एसियाको सबैभन्दा छिटो बढिरहेको अर्थतन्त्रमध्ये एक हो । यद्यपि, द्विपक्षीय व्यापार हाल निकै कम छ । 

बंगलादेशले पाकिस्तानबाट कपास, कपडा र चामल आयात गर्न सक्छ भने पाकिस्तानले बंगलादेशबाट जुट, रसायन र सूर्ती आयात गर्न सक्छ । दुवै देशको संयुक्त जनसंख्या ४३ करोडभन्दा बढी भएकाले पारस्परिक बजारहरूको विकास गर्न सकिन्छ ।

ऐतिहासिक चुनौती र भविष्यको बाटो
यस सम्बन्धको बाटोमा केही ऐतिहासिक चुनौतीहरू अझै बाँकी छन् । सन् १९७१ को युद्धमा भएको अत्याचारका लागि बंगलादेशले पाकिस्तानसँग औपचारिक माफीको माग गरिरहेको छ । यसबाहेक सन् १९४७ को विभाजनपछि पूर्वी पाकिस्तानमा गएका दुई लाखभन्दा बढी उर्दू–भाषी मुस्लिम (बिहारीहरू)को अवस्था र सन् १९७१ पूर्वका पाकिस्तानी राज्य सम्पत्तिको विभाजनजस्ता मुद्दाहरू पनि विवादित छन् ।

यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार जनभावनाले मेलमिलापलाई समर्थन गर्छ र दुवै देशका वर्तमान सरकारहरू सम्बन्धलाई बलियो बनाउन इच्छुक देखिन्छन् । वर्तमान राजनीतिक शक्तिहरूले बलियो सम्बन्धलाई समर्थन गरे पनि सन् १९७१ को मानसिकता अझै कायम रहेको र पाकिस्तानबाट विगतलाई निको पार्ने अपेक्षा गरिएको होसैनले बताए । 

कूटनीति एक गतिशील प्रक्रिया हो र दुवै देशले आर्थिक, कूटनीतिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा सहकार्य बढाउँदै जाने सम्भावना छ ।