इन्डिगो संकटले उजागर गरेको भारतीय उड्डयन क्षेत्रको जोखिम

काठमाडौं । भारतको सबैभन्दा ठूलो एयरलाइन्स इन्डिगोले लगालग उडान रद्द गर्न थालेपछि भारतीय हवाई क्षेत्रमा तरंग सिर्जना भयो । एक हप्तासम्म चलेको यो क्रमले हजारौँ यात्रीहरू प्रभावित बने । यसले विश्वको सबैभन्दा तीव्र गतिमा वृद्धि हुँदै गएको एभिएसन बजारमा एकाधिकारजस्तो अवस्थाको जोखिमलाई उजागर गर्‍यो ।

इन्डिगोले भारतीय हवाई क्षेत्रमा घरेलु बजारको ६५ प्रतिशत हिस्सेदारी ओगटेको छ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले एकपटक भनेका थिए, “चप्पल लगाउनेहरू पनि विमानमा देखिनुपर्छ ।” सस्तो भाडा र समयमा सेवा दिने प्रतिज्ञाका कारण यो एयरलाइन्स पछिल्ला केही वर्षमा भारतको एभिएसन उछालको प्रतीक बनेको थियो ।

तर, गत साताभित्र सबै कुरा अचानक परिवर्तन भयो । पाइलटहरूको काम गर्ने समय सीमित गर्ने नयाँ नियमहरूका लागि पर्याप्त योजना बनाउन असफल भएपछि इन्डिगोले कम्तीमा २ हजार उडानहरू रद्द गर्‍यो । भारतको एभिएसन इतिहासमै पहिलोपट देखिएको यो घटनापछि टर्मिनलहरूमा थुप्रिएका सामानका तस्बिर र भिडियोहरूले सामाजिक सञ्जाल भरिए । उडान रद्द हुँदा बिदाको योजना र विवाहजस्ता कार्यक्रमहरू समेत अस्तव्यस्त बने ।

इन्डिगोको समस्या एयरलाइन्स र सम्पूर्ण उद्योगका लागि संवेदनशील समयमा देखिएको हो ।

२७ प्रतिशत बजार हिस्सेदारी भएको प्रतिस्पर्धी एयर इन्डिया, जुन सन् २०२२ सम्म सरकारी स्वामित्वमा थियो, वर्षौंदेखि पुराना विमान र कमजोर सेवाका गुनासा खेप्दै आएको छ । गत जुन महिनामा २६० जनाको मृत्यु भएको दुर्घटनापछि यो कडा निगरानीमा रहेको छ ।

इन्डिगोले आगामी दिनहरूमा अवस्था सामान्य हुँदै जाने आशा व्यक्त गरेको छ । तर, यसको समस्याले राजनीतिज्ञ र एभिएसन विज्ञ दुवैबाट चेतावनीपूर्ण प्रतिक्रिया जन्माएको छ । यो संकटले एक मात्र वाहकमा अत्यधिक निर्भर रहनुको जोखिम र कुनै एयरलाइन्स ‘असफल हुन नसक्ने जति ठूलो’ भइसकेको हो कि होइन भन्ने चिन्तालाई बलियो बनाएको छ ।

सरकारले तुरुन्तै हस्तक्षेप गर्दै पाइलटको थकान व्यवस्थापनसम्बन्धी नियमहरू केही लचिलो बनाइ अवरोध कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । इन्डिगोले पटक–पटक माफी मागे पनि यस संकटबाट भएको आर्थिक नोक्सानीको विवरण सार्वजनिक गरेको छैन ।

स्टारएयर कन्सल्टिङका अध्यक्ष हर्ष वर्धनले भने, “इन्डिगोको आकार यस्तो स्तरमा पुगेको छ कि परिचालनगत असफलताले प्रणालीगत जोखिम सिर्जना गर्छ ।”

उनले थपे, “यदि इन्डिगो वा एयर इन्डिया समस्यामा परे भने भारतीय एभिएसनमा अराजकता फैलिन सक्छ । सरकारले जेट इन्धन कर घटाउनुपर्छ र थप प्रतिस्पर्धालाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।”

भारतमा इन्डिगोको प्रभुत्व

एयरलाइन्स द्वि–एकाधिकार केही देशहरूमा मात्र देखिन्छ, जस्तै अष्ट्रेलिया र क्यानाडा । विश्वको दोस्रो सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको चीनमा समेत तीनवटा राज्य स्वामित्वका वाहक र थुप्रै निजी एयरलाइन्सहरू छन् ।

विश्लेषकहरूका अनुसार भारतको एभिएसन बजार व्यवहारतः इन्डिगो र एयर इन्डियाको द्वि–एकाधिकारमा छ । यी दुईको संयुक्त बजार हिस्सेदारी ९२ प्रतिशत पुगेको छ ।

साना सहरहरू जोड्ने धेरै मार्गहरूमा इन्डिगोको एकाधिकार छ ।

अब बन्द भइसकेको सस्तो एयरलाइन्स एयर डेक्कनका संस्थापक जी.आर. गोपीनाथले इकोनोमिक टाइम्सको सप्ताहान्तीय सम्पादकीयमा लेखेका छन्, “कुनै पनि क्षेत्रमा एकाधिकारले देश मजबुत रूपमा वृद्धि गर्न सक्दैन ।”

सरकारले विमानस्थल विस्तार र सञ्चालन नियमहरू सरल बनाउने प्रयास गरे पनि थोरै एयरलाइन्स मात्र टिक्न सकेका छन् । उच्च कर, कडा प्रतिस्पर्धा र आपूर्ति शृंखलामा आएको अवरोधका कारण किङफिसर, जेट एयरवेज र गो फर्स्टजस्ता एयरलाइन्सहरू हालका वर्षहरूमा टाट पल्टिएका छन् ।

रोयटर्सले मागेको प्रतिक्रियामा इन्डिगोले जवाफ दिएको छैन । यद्यपि, यसपटक एयरलाइन्सले १,६५० भन्दा बढी उडान सञ्चालनको मार्गमा रहेको र बुधबारसम्म सञ्चालन स्थिर हुने विश्वास व्यक्त गरेको छ ।

इन्डिगोको तीव्र उदय

प्रधानमन्त्री मोदीले यो वर्ष नयाँ दिल्लीमा आयोजित ग्लोबल एयरलाइन्स सम्मेलनमा भारतको एभिएसन क्षेत्रका लागि आफ्ना महत्त्वाकांक्षा प्रस्तुत गरे । तर, त्यो दृष्टिकोण धेरै हदसम्म इन्डिगो र एयर इन्डियाको सफलतामा निर्भर छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एयर ट्रान्सपोर्ट एसोसिएसन (आईएटीए) का अनुसार, २०२४ मा भारतबाट र भारतभित्र करिब १७४ मिलियन यात्रुले हवाई यात्रा गरे, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १० प्रतिशत बढी हो ।

सन् २००६ मा भारतीय व्यवसायी राकेश गंगवाल र राहुल भाटियाद्वारा स्थापना गरिएको इन्डिगो तीव्र गतिमा विस्तार हुँदै आएको छ । हाल यसको बेडामा ४०० भन्दा बढी विमान छन् र यसले प्रतिदिन २,००० भन्दा बढी उडानमार्फत करिब ३,८०,००० यात्रुलाई सेवा प्रदान गर्दछ ।

गत आर्थिक वर्षमा ९ अर्ब अमेरिकी डलर आम्दानी र ८०७ मिलियन डलर नाफा कमाएको इन्डिगोले भारतको एभिएसन क्षेत्रमा प्रभुत्व जमाएको छ । अवरोधका कारण यसले वार्षिक आम्दानीमा ठूलो चोट सहनुपरेको छ । अहिलेसम्म ग्राहकहरूलाई फिर्ता गरिएको रकम ६८ मिलियन डलर पुगेको छ र यो अझ बढ्ने अनुमान छ ।

तर, सबैभन्दा ठूलो असर यसको प्रतिष्ठामा पर्नेछ, जुन समयमै सेवा दिने क्षमतालाई मुख्य बिक्री बिन्दु बनाएर वर्षौंदेखि निर्माण गरिएको थियो ।

सन् २०११ मा सार्वजनिक गरिएको इन्डिगोको युट्युब विज्ञापनमा पाइलट र कर्मचारीहरूले एकसाथ गीत गाएका थिए, “हरेक पटक हामी उड्दा, हामीले तपाईं समयमै उत्रनुहुनेछ भन्ने सुनिश्चित गर्नेछौँ ।”

जुलाई महिनामा इन्डिगोको औसत समयमा सेवा दिने दर ९१.४ प्रतिशत थियो, जुन भारतका ६ प्रमुख विमानस्थलहरूमा सबै एयरलाइन्समध्ये उत्कृष्ट मानिन्थ्यो । तर, शुक्रबार यो दर घटेर मात्र ३.७ प्रतिशतमा सीमित रह्यो ।

यो संकटले सन् २०२२ मा दक्षिण–पश्चिम एयरलाइन्सले बिदाको मौसममा भोगेको अवरोधको स्मरण गराउँछ, जहाँ १६,९०० उडान रद्द हुँदा २० लाखभन्दा बढी यात्रु प्रभावित भएका थिए । त्यस अवरोधका कारण अमेरिकी एयरलाइन्सले कम्तीमा ४०० मिलियन डलर आम्दानी गुमाएको थियो ।