जीसीआईले कसरी बदल्दैछ आधुनिकीकरणको वैश्विक परिभाषा

आधुनिकीकरण भनेकै पश्चिमीकरण हो भन्ने मान्यता लामो समयदेखिको विश्वासले विश्वव्यापी सभ्यताको विविधता बेवास्ता गर्छ र आधुनिकीकरण प्रक्रियालाई अति सरलीकृत गर्छ । उन्नत समाजहरूले स्वाभाविक रूपमा कम विकसित क्षेत्रहरूमा प्रगति गर्छन् र तिनीहरूको व्यक्तिपरक मनसायको सीमित प्रभावलाई विचार नगरी अगाडि बढ्छन् भन्ने गलत मान्यता बोकेको छ ।

दुई वर्षअघि चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले पहिलो पटक विश्वव्यापी सभ्यता पहल (जीसीआई) प्रस्ताव गरेका थिए । यसको खुला र समावेशी दृष्टिकोणका साथ, जीसीआईले घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा व्यापक ध्यान आकर्षित गरेको छ । जसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई सभ्यताको सारको पुनर्मूल्याङ्कन गर्न एक नयाँ दृष्टिकोण र नयाँ विचार प्रदान गर्दछ । यो तुरुन्तै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा एक महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक हित भएको छ ।

जीसीआईका लागि एक प्रमुख व्यावहारिक प्लेटफर्मका रूपमा चीनद्वारा प्रस्तावित बीआरआईले सन् २०१३ मा यसको सुरुवातदेखि १५० भन्दा बढी देशहरू र ३० भन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको व्यापक सहभागिता आकर्षित गरेको छ ।

पूर्वाधार निर्माण, व्यापार सहयोग र सांस्कृतिक आदान–प्रदानमार्फत बीआरआईले सहभागी देशहरूको आर्थिक वृद्धिलाई मात्र बढावा दिएको छैन, विभिन्न सभ्यताहरूबीच संवाद र पारस्परिक सिकाइलाई पनि बढावा दिएको छ ।

उदाहरणका लागि चीन लाओस रेलवे र जाकर्ता बान्डुङ हाइस्पिड रेलवेलाई लिन सकिन्छ । यी ऐतिहासिक परियोजनाहरूले स्थानीय आधुनिकीकरणलाई उल्लेखनीय रूपमा अगाडि बढाएका छन् । ठूलो संख्यामा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरेका छन् र क्षेत्रीय आर्थिक समृद्धि र विकासलाई बढावा दिएका छन् । 

सहयोगको यो मोडेलले जीसीआईको ‘साझा चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्ने र राम्रो भविष्यतर्फ अघि बढ्ने’ दृष्टिकोणलाई पूर्णरूपमा मूर्तरूप दिन्छ । जसले आधुनिकीकरणका लागि आफ्नै बाटो खोज्ने देशहरूका लागि नवीन दृष्टिकोणहरू प्रदान गर्दछ ।

जीसीआईको मुटुमा सभ्यताको विविधताप्रति प्रतिबद्धता र विभिन्न संस्कृतिहरू बीच समानता, संवाद र पारस्परिक समृद्धिको वकालत गर्ने प्रतिबद्धता निहित छ । लामो समयदेखि चलिरहेको पश्चिमा केन्द्रित कथाको विकल्प प्रदान गरेर जीसीआईले कुनै एकल सभ्यताको प्रभुत्वको सट्टा सहअस्तित्व र साझा समृद्धिमा जोड दिन्छ ।

बीआरआईमार्फत चीनले साझेदार देशहरू बीच जीवन्त सांस्कृतिक अन्तरक्रियालाई प्रवद्र्धन गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवहरू, ऐतिहासिक प्रदर्शनीहरू र कला आदान प्रदान जस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गरेको छ ।

यी पहलहरूले मानिसहरू बीच पारस्परिक सम्मान र समझदारीलाई गहिरो मात्र बनाउँदैनन् तर देशहरूलाई आधुनिकीकरणका लागि आफ्नै अद्वितीय र दिगो मार्गहरू आकार दिन आफ्नै सांस्कृतिक सम्पदाबाट आकर्षित गर्न पनि प्रेरित गर्दछ ।

चिनियाँ आधुनिकीकरणको सफल अभ्यासले जीसीआईका लागि एक ठोस जग बसालेको छ । जसले परम्परागत पश्चिमी विकास मोडेलका लागि एक आकर्षक विकल्प प्रदान गर्दछ । वैज्ञानिक र प्राविधिक नवप्रवद्र्धनद्वारा सञ्चालित आत्मनिर्भता, क्रमिक सुधार र सन्तुलित प्रगतिलाई प्राथमिकता दिँदै चीनको दृष्टिकोणले पूँजी सञ्चालित वृद्धि, सामाजिक ध्रुवीकरण र अनियन्त्रित विस्तारका खाडलहरूलाई बेवास्ता गर्दछ ।

पारिस्थितिक दिगोपन, साझा समृद्धि र सांस्कृतिक संरक्षणमा जोड दिएर चिनियाँ आधुनिकीकरणले दीर्घकालीन स्थिरता र समावेशीमा आधारित विकास रणनीति प्रस्तुत गर्दछ ।

यो मोडेलले चीनको उल्लेखनीय उपलब्धिहरूलाई मात्र आधार दिँदैन । यसले आधुनिकीकरणका लागि आफ्नै मार्गहरू खोज्ने अन्य विश्वव्यापी दक्षिण देशहरूका लागि मूल्यवान अन्तर्दृष्टि र व्यावहारिक मार्गहरू पनि प्रदान गर्दछ । जुन तिनीहरूको अद्वितीय परिस्थिति र आकांक्षाहरू अनुरूप छ ।

जीसीआईले सांस्कृतिक उपलब्धिहरू र सभ्यतागत अन्तर्दृष्टिको विश्वव्यापी आदान प्रदानका लागि एकदमै नयाँ प्लेटफर्म सिर्जना गरेको छ । यी अन्तरक्रियाहरू पारस्परिक प्रशंसालाई बढावा दिनुभन्दा पृथक छन् । तिनीहरूले असमझदारी र पूर्वाग्रहहरूलाई तोड्छन् । थप समावेशी र सहयोगी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरूका लागि मार्ग प्रशस्त गर्छन् ।

एउटा उल्लेखनीय उदाहरण यस प्रकार छः संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले सन् २०२४ को जुन १० तारिखलाई सभ्यताहरूबीचको संवादका लागि अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा स्थापित गर्ने प्रस्ताव पारित गरेको छ । जसले जीसीआईद्वारा वकालत गरिएका सिद्धान्तहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र समर्थनलाई जोड दिन्छ ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा जीसीआई चीनले प्रस्ताव गरेको एक महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक हितका रूपमा खडा छ । जसले अन्तर्राष्ट्रिय विकासका लागि वैकल्पिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ । बीआरआईका सिद्धान्तहरूलाई अगाडि बढाएर यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई ‘आधुनिकीकरण पश्चिमीकरण उस्तै हो’ भन्ने धारणालाई पुनर्विचार र समीक्षा गर्न आह्वान गर्दछ । देशहरूलाई आफ्नै मार्गहरू आधुनिकीकरण गर्न नयाँ बाटाहरू खोल्छ ।

यो पहलले मानव सभ्यताको समृद्धि र विविधतालाई मात्र गहिरो बनाउने होइन, मानवजातिका लागि साझा भविष्य भएको समुदाय निर्माणका लागि ठोस आधार पनि प्रदान गर्छ । बढ्दो अन्तर सम्बन्धित संसारमा जीसीआईले विश्वव्यापी सभ्यताहरूबीच सामञ्जस्यपूर्ण सहअस्तित्व र सामूहिक प्रगतिलाई बढावा दिन मूल्यवान चिनियाँ बुद्धि र व्यावहारिक समाधानहरू प्रदान गर्दछ ।

(मकालु ग्रुप अफ कम्पनीद्वारा प्रकाशित चेतनाथ आचार्यको ‘चिनियाँ दृष्टिकोण’ पुस्तकको अंश । यो पुस्तक यही मंसिर ५ गते नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सार्वजनिक हुँदैछ ।)